Pompeo Ferrari i jego praca w Rydzynie

Wśród kościołów „kombinowanych” wyróżnić można typ wenecki i typ łączący w rzucie układ podłużny z centralnym. Pierwszy z nich nawiązywał do kościoła Santa Maria della Sa- lute (por. rys. 10, il. 10), który, jak mówiliśmy w rozdziale o sztuce włoskiej, zbudował Longhena na rzucie ośmioboku z doczepionym doń prezbiterium w kształcie elipsy. Taki sam kościół chcieli mieć Konarzewscy w wielkopolskim Gostyniu. Na ich zlecenie Jerzy Catenaci podjął w latach 1677-1698 budowę kościoła filipinów (rys. 26), nie dokończywszy jednak pracy: w latach 1726-1728 Ferrari wybudował kopułę, znacznie wyższą od pierwowzoru weneckiego, przez co kościół gostyński różni się w sylwetce od Santa Maria della Salute,-czyni wrażenie świątyni bardziej zwartej i podporządkowanej kopule.

Czytaj dalej Pompeo Ferrari i jego praca w Rydzynie

Kościół Instytutu – styl budownictwa francuskiego

Kościół Instytutu stanowi już wyraźne przejście do barokowego klasycyzmu doby Ludwika XIV. Zapowiedzi tego kierunku w sztuce sakralnej były różnego rodzaju, i to dość wczesne. Tak np. François Mansart już w 1632 r. wybudował w Paryżu kościół NMP (Sainte-Marie) na rzucie koła otoczonego pół- eliptycznymi kaplicami.

Czytaj dalej Kościół Instytutu – styl budownictwa francuskiego

Typ barokowego pomnika konnego

Na koniec jeszcze jedna sprawa: Bernini stworzył typ barokowego pomnika konnego. W 1654 r. polecił mu papież ustawić na watykańskich Schodach Królewskich konny posąg cesarza Konstantyna Wielkiego. Pomnik ten, odsłonięty publicznie dopiero w 1670 r., przedstawia jeźdźca na wspiętym koniu z przednimi nogami wzniesionymi w powietrzu, jakby szykującym się do skoku, wskutek czego rzeźba ma układ diago- nalny. Wszystkie dotychczasowe pomniki konne, wzorowane na monumencie Marka Aureliusza, mają charakter statyczny: takim jest nawet pomnik Alessandra Farnese, który na jednym z placów Piacenzy ustawił rzeźbiarz Francesco Mochi w 1620 r. Kompozycja Berniniego, chwytająca ruch konia w migawkowym, niepowtarzalnym momencie, jest już całkowicie barokowa.

Czytaj dalej Typ barokowego pomnika konnego

Akt kobiecy wykonany przez Velazqueza

Na gruncie rzymskim wykonał Velazquez swój jedyny akt kobiecy, a pierwszy chyba w dziejach malarstwa hiszpańskiego, skoro tematyce tej sprzeciwiała się inkwizycja. Toteż Velazquez nie odważyłby się na malowanie takiego obrazu w ojczyźnie, mimo że modelkę, która mu pozowała do Wenus w lustrze, odwrócił ku widzom plecami. Kompozycja ta powstała wprawdzie pod wpływem wenecjan, ale trzeba podkreślić, że Wenus Velazqueza odznacza się niezwykłą subtelnością i znacznie większą harmonią w budowie ciała od aktów weneckich, którym Tycjan i Tintoretto nie szczędzili obfitości kształtów. Zresztą, ten piękny obraz miał dramatyczne koleje losu. W Hiszpanii omal nie sprowadził dochodzeń inkwizycji przeciw jego twórcy, a gdy z początkiem naszego wieku został wystawiony w londyńskiej National Gallery – tamtejsze su- frażystki w roku 1914 pocięły pupkę pięknej Wenery nożykami z tego powodu, że „obraża godność kobiecą”.

Czytaj dalej Akt kobiecy wykonany przez Velazqueza

Kierunki w sztuce w Hiszpanii

W Hiszpanii zachodniej również spotykamy dwa kierunki: sztukę oficjalną, pozostającą pod kierunkiem królów, biskupów, opatów kluniac- kich – w wysokim stopniu wzorowaną na architekturze francuskiej – i sztukę ludową, w której wiele jest cech architektury arabskiej. Budowle pod wpływem francuskim tworzą dosyć wyraźnie grupy regionalne. Vvplyw wielkich budowli XI w. nie zaniknął. W kościele S. Vincente w Avila (ok. r. 1100) rozpoznać można wpływ kościoła S. Isidoro w Leon: nawa główna otrzymała w XIII w. sklepienie krzyżowo-żebrowe i triforium. Kościół S. Pedro w Avila był w zasadzie bardzo podobny. W Galicji kilka kościołów z emporami (katedry w Lugo, 1177, i w Tuy oraz katedra Sé Velha w Coimbre w Portugalii) wzorowanych jest na kościele Santiago de Compostella. Grupa kościołów rejonu Salamanki (katedry Vieja w Salamance i w Zamora, kolegiata w Toro) przypomina Vézelay nierówną wysokością naw i zastosowaniem sklepień krzyżowych. Te trzy kościoły otrzymały później na skrzyżowaniu naw wysoką i piękną wieżę, która silnie podkreśla ich wzajemne pokrewieństwo. Okolicę Sahagun charakteryzuje budownictwo ceglane. Tu znajdował się kościół macierzysty zakonu kluniackiego w Hiszpanii, budynek niezmiernie ważny, który przebudował w r. 1121 Guillelmus Maconnerius. Kościół ten stanowił wraz z kościołami w Ripoll i Compostella monumentalną trójcę hiszpańskich kościołów romańskich. Jest on dziś prawie całkowicie zrujnowany.

Czytaj dalej Kierunki w sztuce w Hiszpanii

Nagrobki tumbowe z czasu baroku

Zdarzają się jeszcze nagrobki popiersiowe, lecz należą raczej do wyjątków, a ponadto stają się popisem dla dekoratorów. Przykładem tego jest nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego (z ok. 1680 r.) z kościoła św. św. Piotra i Pawła w Krakowie. Obramienie stanowi, jak i dawniej, rodzaj portyku z płytką niszą, na tle której umieszczony został biust portretowy zmarłego ujęty w medalion. Jednakże część architektoniczna została tak dalece przesłonięta festonami, draperiami i girlandami, że staje się niemal nieczytelna, a postacie alegoryczne swą wielkością majoryzują popiersie biskupa, które schodzi do roli mało znaczącego elementu. Zdarzały się też nagrobki sięgające tradycją wstecz, jak grobowiec kardynała Michała Radziejowskiego, w którym zmarły ukazany został w pozycji klęczącej (kościół św. Krzyża w Warszawie). Zgodnie z tendencjami sztuki sakralnej baroku sięga się także do tradycji gotyckich. Mowa tu o tumbach wolno stojących z postaciami leżącymi na wznak: takie nagrobki członkom swej kongregacji fundowali bernardyni, takim jest nagrobek błogosławionego Bogumiła w Uniejowie (z 1666 r.).

Czytaj dalej Nagrobki tumbowe z czasu baroku

Różne epoki w sztuce

Książka dzieli się na ogół wedle stylów historycznych, tj. na rozdziały o sztuce romańskiej, gotyckiej, baroku, neoklasycyzmu i romantyzmu, nie ma natomiast rozdziału o renesansie. Sztuka renesansowa została włączona do dwóch rozdziałów: sztuki późnego średniowiecza i wieku XVI. Autor co prawda używa terminu renesans w odniesieniu do sztuki włoskiego Quattrocenta i w stosunku do sztuki włoskiej XVI w., jednak uważa, że wczesny renesans włoski jest jednym ze zjawisk artystycznych późnośredniowiecznej Europy, a w XVI w. prądy idealistyczne w malarstwie i rzeźbie włoskiej oraz wczesny barok są zjawiskami równie ważnymi, jak wspaniały rozkwit renesansu. Ten podział sztuki renesansowej między dwa rozdziały i potraktowanie go jako jednego z równorzędnych prądów w sztuce XVI wieku prowadzi do zatarcia przełomowej roli renesansu w kształtowaniu nowożytnej kultury europejskiej .

Czytaj dalej Różne epoki w sztuce